ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ રૂપિયાને ટેકો આપવા માટે ઘણા ઉપાયોની જાહેરાત કરી છે. આરબીઆઈ ત્રણ સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) ની દૈનિક યુએસ ડૉલરની તમામ જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે એક ખાસ (સ્પેશિયલ) વિન્ડો ખોલી રહી છે. આ ઉપરાંત, સટ્ટાખોરી રોકવા, રિઝર્વ રિસ્ક અને કરન્સી હેજિંગ સંબંધિત પગલાં પણ લેવામાં આવ્યા છે.

RBI ના એક નિવેદન અનુસાર, આ ડૉલર ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOCL), હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન (HPCL) અને ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન (BPCL) ને વેચવામાં આવશે. આ વ્યવસ્થા સોમવાર, 12 ઓક્ટોબર, 2026 થી અમલમાં આવશે અને આગળના આદેશ સુધી ચાલુ રહેશે.

આ વ્યવસ્તા હેઠળ RBI 3 નામાંકિત બેંકોના માધ્યમથી 3 પબ્લિક સેક્ટરની તેલ કંપનીઓને અમેરિકી ડોલર વેચશે. આ સુવિધાનો ઉદ્દેશ એ નક્કી કરવાનો છે કે કંપનીઓ તેમના ઓપરેશન માટે દરરોજની વિદેશી મુદ્રા આવશ્યતાઓને પૂરી કરી શકે. 

આ પગલાં એવા સમયે લેવામાં આવ્યા છે જ્યારે કેન્દ્રીય બેંકના વિદેશી હૂંડિયામણ બજારમાં હસ્તક્ષેપ અને વ્યાજ દરોમાં વધારો કરવા છતાં પણ રૂપિયો અમેરિકી ડૉલર સામે તેના રેકોર્ડ નીચલા સ્તરની નજીક બનેલો છે. શુક્રવારે રૂપિયો 96.73 રૂપિયા પ્રતિ ડૉલર પર બંધ થયો હતો, જે મે મહિનામાં નોંધાયેલી તેની સર્વકાલીન નીચી સપાટી 96.96 રૂપિયાની નજીક છે.

ઓઇલ કંપનીઓ માટે સ્પેશિયલ ડૉલર વિન્ડો

કેન્દ્રીય બેંકે હાલની બજાર સ્થિતિની સમીક્ષા કર્યા પછી આ પગલાની જાહેરાત કરી છે. જોકે, તેણે એ સ્પષ્ટ કર્યું નથી કે આ સુવિધા કેટલા સમય સુધી ચાલુ રહેશે, માત્ર એટલું જ જણાવ્યું છે કે તે આગામી સૂચના સુધી અમલમાં રહેશે.

ફોરેન કરન્સી ડેરિવેટિવ્ઝ માટે નીચલી મર્યાદા (લોઅર લિમિટ)

કેન્દ્રીય બેંકે અમુક ચોક્કસ ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ વ્યવહારો કરવાની મર્યાદા 100 મિલિયન ડૉલરથી ઘટાડીને 5 મિલિયન ડૉલર કરી દીધી છે. આ સુધારેલી મર્યાદા માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટોક એક્સચેન્જો પર રૂપિયા સાથે સંકળાયેલા એક્સચેન્જ-ટ્રેડેડ કરન્સી ડેરિવેટિવ્ઝ પર પણ લાગુ થાય છે. આ પગલાનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે મોટા ડેરિવેટિવ પોઝિશન્સ આયાત ચૂકવણી કે નિકાસ જેવા વ્યવહારોને ટેકો આપવા માટે હોય, નહીં કે મુખ્યત્વે સટ્ટાખોરીના હેતુથી તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે.

નવું 20% ફોરેન કરન્સી રિઝર્વ રિસ્ક

આરબીઆઈએ 20 લાખ (2 મિલિયન) ડૉલરથી વધુના નોશનલ વેલ્યૂ ધરાવતા પાત્ર રૂપિયો-સંલગ્ન ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ કોન્ટ્રાક્ટ્સ માટે ફોરેન એક્સચેન્જ રિસ્ક રિઝર્વ (FERR) ની આવશ્યકતા દાખલ કરી છે. રજિસ્ટર્ડ ડીલરોએ આવા દરેક પાત્ર વ્યવહારના રૂપિયા મૂલ્યના 20% જેટલી રોકડ અનામત (કેશ રિઝર્વ) રકમ આરબીઆઈ પાસે રાખવી પડશે.

હેજિંગ માટે કડક દસ્તાવેજીકરણ (ડોક્યુમેન્ટેશન)

રજિસ્ટર્ડ ડીલરોએ ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ કોન્ટ્રાક્ટમાં પ્રવેશતા ગ્રાહકો/વપરાશકર્તાઓ પાસેથી એક બાંયધરી પત્ર મેળવીને પોતાની પાસે રાખવો પડશે, જેમાં એ વાતની પુષ્ટિ કરવામાં આવી હોય કે તે જ જોખમનું અન્ય કોઈ ડીલર મારફતે હેજિંગ કરવામાં આવ્યું નથી. આ નિયમનો ઉદ્દેશ્ય સમાન જોખમનું ડબલ (બેવડું) હેજિંગ અટકાવવાનો અને બજાર વ્યવસ્થામાં સુધારો કરવાનો છે.

શું આનાથી રૂપિયાનો ઘટાડો અટકશે? 

આ ઉપાયોથી ડૉલરની સટ્ટાકીય માંગ ઘટી શકે છે અને ટૂંકા ગાળાની અસ્થિરતામાં રાહત મળી શકે છે. જોકે, આ બાબત ક્રૂડ ઓઇલ (કાચા તેલ) ના ભાવ, વિદેશી રોકાણનો પ્રવાહ અને વૈશ્વિક સ્તરે ડૉલરની હિલચાલ સહિતના વ્યાપક પરિબળો પર નિર્ભર રહેશે. 2 ઓક્ટોબરે પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં ભારતનું વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત (ફોરેક્સ રિઝર્વ) 12.95 અબજ ડૉલર ઘટીને 734.60 અબજ ડૉલર થઈ ગયું છે, જે સતત ચોથો સાપ્તાહિક ઘટાડો છે.