આપણે બ્રહ્માંડને જેટલું વધારે સમજીએ છીએ, તેટલું જ તે આપણને અચંબામાં મૂકે છે. અવકાશી કેટલાક તથ્યો આપણને આશ્ચર્યમાં મૂકનારા હોય છે. વૈજ્ઞાનિકોએ પૃથ્વીથી લગભગ 790 પ્રકાશ-વર્ષ દૂર આવેલા એક મૃત 'વ્હાઇટ ડ્વાર્ફ' તારાની રાખમાંથી બનેલા ગ્રહની શોધ કરી છે. આ અંગનો રિપોર્ટ સામે આવ્યા એ સમયે અવકાશ પર રીસર્ચ કરનારા કેટલાય લોકો ચોંકી ગયા હતા. HS 0209+0832 નામનો આ વ્હાઇટ ડ્વાર્ફ તેના મૃત્યુ બાદ નિષ્ક્રિય રહ્યો નહોતો. તેના બદલે, તેણે તેના અંતિમ તબક્કા દરમિયાન બહાર ફેંકાયેલા અવશેષોને એકત્રિત કરીને ગુરુ (Jupiter) ગ્રહ જેટલા કદનો એક વિશાળ વાયુમય ગ્રહ (gas giant) બનાવ્યો. 

પ્રથમ વખત બની ઘટના

નેચર એસ્ટ્રોનોમી (Nature Astronomy)માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસ મુજબ, આ પ્રથમ વખત છે, જ્યારે કોઈ મૃત વ્હાઇટ ડ્વાર્ફની આસપાસ ફરતો "સેકન્ડ એડિશનનો"નો ગ્રહ મળી આવ્યો છે. અત્યાર સુધીમાં વૈજ્ઞાનિકો એવું માનતા હતા કે તારાના મૃત્યુનો અર્થ તેની આસપાસના ગ્રહો માટે માત્ર વિનાશક અંત જ હોય ​​છે. 

સામાન્ય રીતે, જ્યારે કોઈ તારો તેના જીવનના અંતિમ તબક્કે પહોંચીને મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે તે તેની આસપાસના વાતાવરણમાં ભારે વિનાશ સર્જે છે. તારાનું પોતાનું પણ એક જીવનચક્ર હોય છે. આપણો સૂર્ય પણ, લગભગ પાંચ અબજ વર્ષો પછી જ્યારે તેનું બળતણ ખૂટી જશે, ત્યારે એક વિશાળ 'રેડ જાયન્ટ' (Red Giant)માં પરિવર્તિત થઈ જશે. આ પ્રચંડ વિસ્તરણ દરમિયાન, બુધ, શુક્ર અને પૃથ્વી પણ તેમાં સમાઈ શકે છે. જ્યારે તારાના બાહ્ય પડ દૂર થઈ જાય છે, ત્યારે તેના કેન્દ્રમાં માત્ર એક ધગધગતો 'વ્હાઇટ ડ્વાર્ફ' (white dwarf) તારો જ બાકી રહે છે.

નવા ગ્રહ બની શકે

વૈજ્ઞાનિકોને લાંબા સમયથી એવી શંકા હતી કે, પલ્સર્સ જેવા ન્યુટ્રોન તારાઓની નજીક નવા ગ્રહો બની શકે છે. જોકે, 'વ્હાઇટ ડ્વાર્ફ' ના અવશેષોમાંથી સંપૂર્ણ ગ્રહનો જન્મ થવો એ અણધાર્યું હતું. નાસાના TESS ઉપગ્રહે આ મૃત તારાની તેજસ્વીતામાં દર 4.4 દિવસે નજીવો ઘટાડો નોંધ્યો હતો. ડેટાના વિશ્લેષણ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે, આ કોઈ સામાન્ય ખડક નથી, પરંતુ ગુરુ ગ્રહ જેટલા કદનો એક વિશાળ વાયુ-ગ્રહ (ગેસ જાયન્ટ) છે. આ ગ્રહ તેના મૃત મુખ્ય તારાની અત્યંત નજીક રહીને તેની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. જ્યારે સફેદ અવકાશમાં રહે છે, ત્યારે તેનું તીવ્ર ગુરુત્વાકર્ષણ તેની આસપાસના જૂના ગ્રહોમાંથી કાટમાળ ખેંચે છે. 

સામાન્ય રીતે આવા કિસ્સાઓમાં સિલિકોન અને લોખંડ જેવા સામાન્ય ખડકાળ તત્વોના પુરાવા મળી આવે છે. જોકે આ સિસ્ટમમાં શોધાયેલા રાસાયણિક હસ્તાક્ષરોએ વાર્તાને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી. HS 0209+0832ના કિસ્સામાં, સંજોગો ઘણા અલગ અને અત્યંત જટિલ રહ્યા હશે. 

સંશોધન ટીમને લાગે છે કે આ તારાની નજીક સંભવતઃ એક સાથી તારો (companion star) હાજર હતો. તે સાથી તારાના ગુરુત્વાકર્ષણ બળે અવકાશમાં ફેલાતા કાટમાળને દૂર જતા અટકાવ્યો હશે. તેના બદલે, તેણે તે વિશાળ દ્રવ્યને પાછું ખેંચીને ભ્રમણકક્ષામાં એક ચકતી (disk) જેવી રચનામાં એકત્રિત કર્યું હશે. 

અતિશય નિકટતાને મોટું આશ્ચર્ય

આ 'પ્રોટોપ્લેનેટરી ડિસ્ક' (ગ્રહ-નિર્માણકારી ચકતી) ની અંદર, ધૂળ અને વાયુ ધીમે ધીમે એકબીજા સાથે જોડાયા અને અંતે એક નવા ગ્રહનું નિર્માણ થયું. યુનિવર્સિટી ઓફ વોરવિકના જેમી વિલિયમ્સે કહ્યું હતું કે આ બિલકુલ એવું છે જાણે કોઈ ગ્રહ તે જ તારાની રાખમાંથી ફરી બેઠો થયો હોય, જેની આસપાસ તે ક્યારેક પરિક્રમા કરતો હતો.  જો આ પ્રક્રિયાની પુષ્ટિ થાય, તો અવકાશમાં આવા બીજા ઘણા 'પુનર્જન્મ પામેલા' ગ્રહો મળી શકે છે. આ નવી દુનિયાની વાર્તા જેટલી આશ્ચર્યજનક છે તેટલી જ ક્રૂર અને ભયાનક પણ છે.

આ ગેસ જાયન્ટ તેના પિતૃ શ્વેત દ્વાર્ફની એટલી નજીક ભ્રમણ કરે છે. ફક્ત 4.4 દિવસમાં એક સંપૂર્ણ ક્રાંતિ પૂર્ણ કરે છે. ગ્રહ ભરતી-ઓટથી તેના તારા સાથે બંધાયેલો છે, એટલે કે તે જ બાજુ હંમેશા તારા તરફ હોય છે. આ અતિશય નિકટતાને કારણે શ્વેત દ્વાર્ફમાંથી નીકળતા તીવ્ર કિરણોત્સર્ગ સતત ગ્રહ પર પ્રહાર કરે છે. આ તીવ્ર ગરમી અને કિરણોત્સર્ગ હેઠળ, વિશાળ ગ્રહનું વાતાવરણ ધીમે ધીમે ઉકળતું જાય છે અને વરાળ તરીકે અવકાશમાં છટકી રહ્યું છે. શ્વેત દ્વાર્ફ ગ્રહમાંથી નીકળતા વાયુઓ અને ધાતુઓને પાછા પોતાનામાં ખેંચી રહ્યો છે.

સૌથી મોટી અને નોંધપાત્ર બાબત

વોરવિક યુનિવર્સિટીના ખગોળભૌતિકશાસ્ત્રી બોરિસ ગેન્સિકેએ કહ્યું હતું કે આ ગ્રહ વિશેની સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે તે બહારથી આવ્યો નથી. તેના બદલે, આ પ્રણાલીએ જૂના વિશ્વના પાયા પર એક નવા વિશ્વનું સર્જન કર્યું. હવે, એ જ મૃત તારો ધીમે ધીમે તેણે જ સર્જેલી નવી સંતતિને ગળી રહ્યો છે અને તેનો વિનાશ કરી રહ્યો છે. 

શું સૂર્યના અંત બાદ આપણી પૃથ્વીની રાખમાંથી પણ કોઈ નવું વિશ્વ ઉદ્ભવશે? આ શોધે વૈજ્ઞાનિકોને આપણા પોતાના સૌરમંડળના ભવિષ્યને એક નવા દ્રષ્ટિકોણથી જોવા માટે પ્રેર્યા છે. આજથી લગભગ છ અબજ વર્ષ પછી જ્યારે આપણો સૂર્ય તેની ઊર્જા સમાપ્ત કરી નાખશે, ત્યારે તે પણ આ તારાની જેમ જ 'વ્હાઇટ ડ્વાર્ફ' (શ્વેત વામન તારા)માં પરિવર્તિત થઈ જશે.