21-August-2019

Mobile App
ePaper | Home | Contact Us | Archives   Welcome Guest  | Log In | Register
                     
આવો - મજા, આનંદ અને પ્રસન્નતાને ઓળખીએ!

ઉઘાડી બારી - ડૉ. દિનકર જોશી



"આજે રસોઈ બહુ સરસ થઈ હતી, સમોસાં ખાવાની ભારે મજા પડી. ડાઈનિંગ ટેબલ ઉપરથી ઊભા થતી વેળાએ કોઈક પુષ્ટ દેહીને આ રીતે ખુશખુશાલ થતો તમે જોયો જ હશે. સમોસાંને બદલે ક્યારેક કોઈક બીજી વાનગીનું નામ લે એવું બને ખરું.

"આજની વન ડે મેચ ભારે થ્રીલિંગ હતી. છેલ્લા અર્ધા કલાકમાં ઉપરાઉપરી સિક્સરો મારી એ જોવાની બહુ મજા પડી. કોઈક ક્રિકેટ રસિયા પાસેથી આવો રાજીપો વ્યક્ત થતાં તમે સાંભળ્યો હશે.

"આજે શિવરાત્રિનું મહાપૂજન હતું. ચાર પ્રહર પૂજાનો ભારે આનંદ આવ્યો. કોઈક શિવભક્તને પોતાની આગલી રાતની પૂજાવિધિનો રાજીપો આ રીતે વ્યક્ત કરતો પણ તમે સાંભળ્યો હશે.

આ અને આવી બીજી અનેક રીતે માણસો પોતાની ખુશી બીજા પાસે વ્યક્ત કરતા હોય છે. તમે જોઈ શકશો કે ઉપરનાં વાક્યોમાં આ ખુશી, મજા અને આનંદ એવા બે શબ્દો વડે અભિવ્યક્તિ થઈ છે. સમોસાં ખાવાની કે પછી ક્રિકેટ મેચ જોવાની જે મજા છે એ મજા બોલકી મજા હોય છે. આવી મજા માણનારાઓ પોતાની મજામાં બીજાને સહભાગી થવા માટે નિમંત્રિત કરી શકતા હોય છે. તમે સાવ એકલા જ ડાઈનિંગ ટેબલ ઉપર મનગમતી વાનગીઓની મજા માણો એ કરતાં આ મજા માણવામાં જો બીજા બે-ચાર સાથીઓ જોડાય તો તમારી મજા બેવડાઈ જાય. ટી.વી.ના પડદા ઉપર ક્રિકેટ મેચ રમાતી હોય, આપણી ટીમ જીતી રહી હોય, છેલ્લો અર્ધો કલાક બચ્યો હોય ત્યારે આપણા બેટ્સમેન દે ધનાધન ઉપરાઉપરી ચોગ્ગા અને છગ્ગા ફટકારી રહ્યા હોય ત્યારે જોતાં જોતાં જ તમારા મોઢામાંથી આહ, વાહ, વન્ડરફુલ આવા શબ્દો નીકળી જતા હોય છે. આવે વખતે જો તમે એકલા જ મેચ જોતા હોય તો એની મજા તમારા માટે અડધી થઈ જાય છે. પ્રત્યેક ચોગ્ગા કે છગ્ગા સાથે તમારા આહ અને વાહમાં બે-ચાર સાથીઓ ભળ્યા હોય તો બધું ‘વન્ડરફુલ’ લાગવા માંડે.

પણ શિવરાત્રિનું રાતભર પૂજન કરનારા શિવભક્ત માટે એના આનંદ માટે કોઈ સાથીદારની જરૂર પડતી નથી. પૂજન કરતી વેળાએ એ આહ કે વાહ કશું બોલ્યો નથી.

મજા અને આનંદ આ બંને આમ તો એકસરખી જ ખુશાલીની અભિવ્યક્તિ છે. કેટલાક માણસો માત્ર મજા જ માણી શકે છે. આનંદની સપાટી સુધી એ પહોંચી શકતા નથી. ખુશાલીની સપાટીનો પહેલો અને સાવ સહજ સ્તર મજા છે. મરીન લાઈન્સના ચોપાટીના દરિયાકાંઠે સાંજના સમયે આથમતા સૂર્ય તરફ પીઠ કરીને કેટલાક માણસો હવા ખાવા બેઠા હોય છે. આવા માણસો પીઠ પાછળ આથમી રહેલા સૂર્યના રંગોથી ક્ષિતિજ ઉપર આભ અને સમુદ્ર આ બંને વચ્ચે જે રંગોળી પથરાઈ છે એ જોતા નથી, પણ મોં ફેરવીને રસ્તા ઉપર એકધારાં દોડ્યે જતાં વાહનોને જુએ છે. પાળ ઉપર રાખેલી ખારી શિંગ ખાય છે. દોડ્યે જતી મોટરોના મૉડેલ વિશે મિત્રો જોડે ચર્ચા કરે છે અથવા મૉબાઈલ કાને વળગાડીને પોતાની ફેક્ટરીની દુનિયામાં પહોંચી જાય છે. એને ખારી શિંગ ખાવામાં મજા આવે છે. હવાની ઠંડી લહેરોથી એને લહેર આવે છે, પાસે બેઠેલા મિત્રો જોડે વાતો કરવામાં એને ખુશી થાય છે.

આથી ઊલટું, આ જ દરિયાકાંઠે આથમતા સૂર્યની રંગોળીને અને પાળ નીચે અફળાતા સાગરનાં મોજાંના સંગીતને એકીટસે માણી રહેલો માણસ જે અનુભવે છે એ ખુશી કે મજા નથી. ખુશી મજાના સ્તરેથી ઉપર ઊઠીને એ આનંદના સ્તરની સરહદે પહોંચી ગયો છે. પેલા શિંગ ખાતા મિત્રોને પોતાની મજા વ્યક્ત કરવા માટે શબ્દોની જરૂર પડે છે. સૂર્યની રંગોળી અને મોજાંના સંગીત સાથે એકાકાર થઈ રહેલા પેલા બંને મિત્રોને પોતાનો આનંદ દર્શાવવા કોઈ શબ્દની જરૂર પડતી નથી. બેમાંથી એક મિત્ર જો વચ્ચે ક્યાંક શબ્દનો સહારો લે તો પણ એનાથી બીજો મિત્ર નારાજ થઈ જાય છે. એના આનંદના બલૂનમાં જાણે કોઈકે ટાંચણી ભોંકી હોય એમ એને કશુંક થાય છે.

મજા એ ખુશીનું સામાજિકરણ છે. આનંદ એ એનું વ્યક્તિગત સ્વરૂપ છે. જોકે આપણે વ્યાવહારિક જીવનમાં આ બંનેને ભાગ્યે જ જુદા પાડીએ છીએ. બંને જણ એક જ હોય એમ આપણે એને માણીએ છીએ.

મજા અને આનંદ વચ્ચે એક બીજી પાતળી ભેદરેખા છે એ પણ નોંધવા જેવી છે. સમોસાં કે ક્રિકેટ મેચની મજા એક વાર માણી લીધા પછી એની સ્મૃતિ દર વખતે એની એ મજા પાછી નહિ આપી શકે. આ પ્રકારની મજા તમે બહારથી ઉછીઉધારા કરીને લીધેલી હોય છે. એક વાર એ માણી લીધા પછી એ સમાપ્ત થઈ જાય. આનંદનું સ્વરૂપ એવું છે કે તમે એક વાર એને માણી લ્યો એ પછી એની સ્મૃતિ અંતરમાં ધરબાઈ જાય છે. અંતરના આ ખૂણાને સહેજ ફંફોસીને જો એ આનંદ ફરી વાર યાદ કરો તો તત્કાલીન વિષમ પરિસ્થિતિમાં પણ ઘડીક હળવાશ લાગશે. મજા મોટા ભાગે બહારથી આવતો પદાર્થ છે. ખાવું, પીવું, હરવું, ફરવું ઈત્યાદિ જલસા આ પરાવલંબન છે, પણ આ બધું સહેજે ય ઉપલબ્ધ છે એટલે ઝટ માણી શકાય છે. આ તમામ બાહ્ય પદાર્થો કરતાં પ્રકૃતિનું એક દૃશ્ય કે પ્રિયજનની એક સ્મૃતિ જે આવર્તન પેદા કરે છે એ અનોખું હોય છે. આનંદ અંતરમાં ઊગતું વૃક્ષ છે. એનું બીજ ક્યાં છે એ સમજાતું નથી. મજા એ ઘૂઘવતા પાણીનો ખળભળાટ છે. એમાં તરી પણ શકો અને તણાઈ પણ જઈ શકો. આનંદને શરીર સાથે કોઈ સંબંધ નથી. આનંદનો સીધો સંબંધ ચિત્ત સાથે છે.

મજા અને આનંદ આ બે સ્તર પછીનો ઉપલો સ્તર પ્રસન્નતા છે. આ પ્રસન્નતા શબ્દને સમજવા માટે નીચેનાં વાક્યો તપાસીએ.

(૧) રાવણની તપશ્ર્ચર્યાથી ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થયા.

(૨) પ્રસન્ન થયેલી સરસ્વતી પાસે કાલિદાસે વરદાન માંગ્યું.

(૩) ધ્રુવની તપશ્ર્ચર્યાથી ભગવાન પ્રસન્ન થયા.

આ બધાં વાક્યોમાં પ્રસન્નતાનો એક આગવો અર્થ છે. આપણે વ્યવહારમાં પ્રસન્ન થવું એટલે રાજી થવું, ખુશી થવું, આનંદિત થવું એવો કરીએ છીએ ખરા પણ એની માત્રામાં ઘણો ફરક છે. રાવણની તપશ્ર્ચર્યાથી શિવ આનંદિત નથી થતા, રાજી નથી થતા, ખુશી પણ નથી થતા, એ પ્રસન્ન થાય છે. પ્રસન્ન ત્યારે જ થવાય છે કે જ્યારે પોતાની પાસે જે કંઈ છે એ સમર્પિત કરવાની તત્પરતા પેદા થાય છે. રાવણની તપશ્ર્ચર્યાથી શિવજી એવા ખુશ થયા, એવા ખુશ થયા કે પોતાની પાસે જે કંઈ હોય એ બધું જ જો રાવણ માગે તો એ આપી દેવાનો ઉમળકો એમને થઈ આવે. આપનારના અંતરમાં એક વિરાટ શૂન્યાવકાશ સર્જાય, સત્ત્વ, રજ અને તમસ આ ત્રણેય ગુણો એક સ્તરે સ્થિર થઈ જાય ત્યારે પ્રસન્નતા પેદા થાય છે. રાવણને વરદાન આપીને શિવજી પ્રસન્નતા પામે છે. આમ બંને પક્ષે ક્યાંય કશુંય ગુમાવ્યા વિના એક ભૂમિકા રચાય છે અને એ પ્રસન્નતાની છે.

આપણી પુરાણકથાઓમાં તપશ્ર્ચર્યાથી પ્રસન્ન થતા દેવોનાં ઘણાં કથાનકો છે. પ્રસન્ન થયેલા દેવ વરદાન તો આપે છે, પણ એ વરદાન પ્રકૃતિ ક્રમોથી વિપરીત ન હોવું જોઈએ એ પૂર્વશરત છે. તપશ્ર્ચર્યા કરનારાઓએ જ્યારે અમરત્વ માગ્યું છે ત્યારે પ્રસન્ન થનાર દેવ કે દેવીએ પોતાની લાચારી વ્યક્ત કરી છે.

મજાનો સંબંધ બહુધા રજસ અને તમસ સાથે છે. આનંદનો સંબંધ રજસ અને સત્ત્વ આ બે વચ્ચે છે. પ્રસન્નતા એ પૂર્ણ સત્ત્વ ભાવ છે. જ્યારે અંતરમાં સમર્પિત ભાવ પેદા થાય, કોઈની તપશ્ર્ચર્યા જોઈને માથું નમાવવાનું મન થાય ત્યારે પ્રસન્નતા પેદા થાય છે. વ્યાવહારિક જીવનમાં પણ પ્રસન્નતાની પળ મેળવી શકાય ખરી જો આપણા પોતાના અંતરને ખાલી કરવાની તત્પરતા હોય તો.

આપનું મંતવ્ય
Indic Character Map
Name
ફીડબેક
Verification Text  * Type below text for verification

mqF1kM
ભાષા   યોગ્ય ભાષા પસંદ કરો
Copyright © 2000-2001 Bombay Samachar.
Reproduction in whole or in part without written permission is prohibited.
Designed, Developed & Maintained By : www.soft-mac.com